Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng và các cam kết phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) trở thành xu hướng toàn cầu, thị trường các-bon đang nổi lên như một công cụ kinh tế quan trọng nhằm thúc đẩy giảm phát thải khí nhà kính, huy động nguồn lực tài chính xanh và hỗ trợ chuyển đổi sang mô hình phát triển phát thải thấp. Việt Nam hiện cũng đang từng bước xây dựng và vận hành thị trường các-bon trong nước, mở ra nhiều cơ hội nhưng đồng thời đặt ra không ít thách thức đối với doanh nghiệp và nền kinh tế.
1. Thị trường các-bon là gì?
Thị trường các-bon (carbon market) là cơ chế cho phép mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính (lượng phát thải được phép phát ra) hoặc tín chỉ các-bon giữa các tổ chức, doanh nghiệp và quốc gia. Nói cách khác, đây là “thị trường” nơi phát thải khí nhà kính được lượng hóa thành giá trị kinh tế.
Trên thị trường này, các doanh nghiệp hoặc dự án giảm phát thải khí nhà kính có thể tạo ra tín chỉ các-bon để bán cho các đơn vị có nhu cầu bù đắp phát thải. Qua đó, phát thải khí nhà kính không chỉ còn là vấn đề môi trường mà trở thành một yếu tố kinh tế có thể đo lường, giao dịch và quản trị.
Hiện nay, thị trường các-bon trên thế giới tồn tại dưới hai hình thức chính:
- Thị trường các-bon bắt buộc (compliance market): do Chính phủ hoặc cơ quan quản lý thiết lập, áp dụng hạn ngạch phát thải và cơ chế mua bán phát thải đối với các ngành phát thải lớn.
- Thị trường các-bon tự nguyện (voluntary carbon market): nơi doanh nghiệp hoặc tổ chức tự nguyện mua tín chỉ các-bon nhằm thực hiện cam kết môi trường, ESG hoặc mục tiêu trung hòa carbon.
Hình 1: Minh họa thị trường các bon (Nguồn: https://cei.vinuni.edu.vn/)
2. Bối cảnh và xu hướng thị trường các-bon quốc tế
Trong hơn một thập kỷ qua, thị trường các-bon toàn cầu đã phát triển nhanh chóng và trở thành một trong những công cụ chính sách khí hậu quan trọng nhất thế giới.
Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), hiện có khoảng 80 công cụ định giá các-bon được triển khai trên toàn cầu, bao gồm hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính (ETS) và thuế các-bon. Khoảng 28% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu hiện đã được định giá các-bon và doanh thu từ các cơ chế này vẫn đóng góp hơn 100 tỷ USD vào ngân sách chính phủ các nước.
Liên minh châu Âu hiện là khu vực có thị trường các-bon phát triển nhất thế giới. Giá phát thải trong EU ETS từng vượt mức 100 EUR/tấn CO₂ và đang trở thành tín hiệu kinh tế mạnh mẽ thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, năng lượng tái tạo và tiết kiệm năng lượng.
Trong khi đó, Trung Quốc đã xây dựng hệ thống ETS quốc gia với quy mô lớn nhất thế giới, tập trung vào các ngành công nghiệp và năng lượng phát thải cao như nhiệt điện, thép và xi măng.
Song song với thị trường bắt buộc, thị trường các-bon tự nguyện cũng phát triển mạnh nhờ nhu cầu từ các doanh nghiệp toàn cầu muốn thực hiện cam kết Net Zero và ESG. Các tín chỉ các-bon từ rừng, năng lượng tái tạo, nông nghiệp carbon thấp hay giải pháp dựa vào thiên nhiên (NbS) đang ngày càng được quan tâm.
Tuy nhiên, thị trường quốc tế cũng đang bước vào giai đoạn siết chặt tiêu chuẩn. Các vấn đề về chất lượng tín chỉ, minh bạch dữ liệu và nguy cơ “greenwashing” đang khiến nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế tăng cường yêu cầu về đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính (MRV).
3. Hiện trạng thị trường các-bon tại Việt Nam
Hình 2: Khung pháp lý cho thị trường các bon ở Việt Nam (Nguồn: Cục BĐKH, Bộ NN và Môi trường)
Tại Việt Nam, thị trường các-bon đang chuyển từ giai đoạn chuẩn bị chính sách sang giai đoạn tổ chức vận hành thí điểm. Khung pháp lý cho thị trường các-bon được hình thành trên cơ sở Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 07/01/2022 của Chính phủ quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn, cùng các chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và biến đổi khí hậu đến năm 2050.
Đặc biệt, Nghị định số 119/2025/NĐ-CP ngày 09/6/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 06/2022/NĐ-CP đã cập nhật nhiều nội dung quan trọng liên quan đến tổ chức thị trường các-bon, phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính, cơ chế trao đổi, vay mượn, chuyển giao và bù trừ tín chỉ các-bon. Đây được xem là bước hoàn thiện thể chế quan trọng cho quá trình vận hành thị trường các-bon tại Việt Nam.
Bên cạnh đó, Chính phủ và các bộ ngành đã tiếp tục ban hành nhiều văn bản quan trọng như:
- Quyết định số 232/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam;
- Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg ban hành danh mục các ngành, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính;
- Thông tư số 38/2023/TT-BCT của Bộ Công Thương;
- Thông tư số 13/2024/TT-BXD của Bộ Xây dựng;
- Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/01/2026 về sàn giao dịch các-bon trong nước;
- Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT quy định quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon.
Theo thiết kế hiện nay, hàng hóa trên thị trường các-bon Việt Nam gồm:
- Hạn ngạch phát thải khí nhà kính;
- Tín chỉ các-bon nội địa;
- Tín chỉ quốc tế như CDM, JCM và tín chỉ theo Điều 6.2, Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris.
Trong giai đoạn thí điểm, thị trường tập trung vào ba lĩnh vực phát thải lớn gồm:
- Sản xuất sắt thép;
- Xi măng;
- Nhiệt điện.
Khoảng 110 doanh nghiệp phát thải lớn sẽ tham gia thị trường trong giai đoạn đầu; hạn ngạch phát thải được phân bổ theo phương pháp 100% miễn phí và tín chỉ các-bon được sử dụng để bù trừ hạn ngạch phát thải.
Theo lộ trình hiện nay:
- Giai đoạn trước tháng 6/2025 tập trung chuẩn bị hạ tầng và hoàn thiện khung pháp lý;
- Từ tháng 6/2025 triển khai thí điểm sàn giao dịch các-bon trong nước;
- Sau năm 2029 vận hành chính thức thị trường các-bon Việt Nam.
Một số nguyên tắc vận hành quan trọng cũng đã được xác định:
- Cơ sở phát thải phải nộp trả hạn ngạch dựa trên kết quả kiểm kê khí nhà kính;
- Được phép vay mượn tối đa 15% lượng hạn ngạch của giai đoạn tiếp theo;
- Được chuyển giao hạn ngạch chưa sử dụng sang giai đoạn kế tiếp;
- Được sử dụng tín chỉ các-bon để bù trừ nhưng không vượt quá 30% lượng hạn ngạch được phân bổ.
4. Ý nghĩa của thị trường các-bon đối với Việt Nam
Thúc đẩy chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp
Thị trường các-bon tạo ra “giá” cho phát thải khí nhà kính, từ đó thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng và đổi mới mô hình sản xuất.
Các ngành phát thải lớn như điện, thép, xi măng hay giao thông sẽ phải từng bước tối ưu hóa quy trình sản xuất để giảm chi phí phát thải trong tương lai.
Huy động nguồn tài chính xanh
Thông qua tín chỉ các-bon, Việt Nam có thể thu hút thêm nguồn tài chính quốc tế cho các hoạt động bảo vệ rừng, phục hồi hệ sinh thái, năng lượng tái tạo và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Đây là nguồn lực quan trọng trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi xanh và thực hiện cam kết Net Zero ngày càng lớn.
Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp
Nhiều thị trường xuất khẩu lớn như EU đang triển khai các cơ chế điều chỉnh carbon xuyên biên giới (CBAM), yêu cầu hàng hóa nhập khẩu phải minh bạch lượng phát thải carbon.
Việc tham gia thị trường các-bon sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực quản trị phát thải, đáp ứng yêu cầu ESG và duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Góp phần thực hiện cam kết Net Zero của Việt Nam
Tại COP26, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để đạt được mục tiêu này, thị trường các-bon sẽ là công cụ quan trọng nhằm:
- Khuyến khích giảm phát thải theo cơ chế thị trường;
- Tối ưu hóa chi phí giảm phát thải;
- Tạo động lực cho đổi mới công nghệ và phát triển xanh.
Một số thách thức đặt ra
Mặc dù có nhiều tiềm năng, thị trường các-bon của Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu và đối mặt với nhiều thách thức như:
- Thiếu dữ liệu phát thải đồng bộ và đáng tin cậy;
- Năng lực MRV còn hạn chế;
- Doanh nghiệp chưa quen với cơ chế giao dịch phát thải;
- Thiếu chuyên gia, tổ chức thẩm định và hạ tầng kỹ thuật;
- Nguy cơ tín chỉ chất lượng thấp hoặc thiếu minh bạch.
Bên cạnh đó, việc kết nối với thị trường quốc tế cũng đòi hỏi Việt Nam phải bảo đảm tính tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế và tránh nguy cơ “tính 2 lần” (double counting) tín chỉ các-bon.
Kết luận
Sự hình thành thị trường các-bon đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chính sách khí hậu và mô hình phát triển của Việt Nam. Đây không chỉ là công cụ giảm phát thải khí nhà kính mà còn là động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.
Trong thời gian tới, cùng với quá trình hoàn thiện khung pháp lý và vận hành thị trường thí điểm, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao năng lực quản trị phát thải, chuẩn hóa hệ thống dữ liệu và tăng cường sự tham gia của khu vực doanh nghiệp, địa phương và cộng đồng.
Nếu được triển khai hiệu quả, thị trường các-bon sẽ trở thành một trong những nền tảng quan trọng giúp Việt Nam thực hiện thành công mục tiêu Net Zero, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và đóng góp tích cực vào nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu toàn cầu.