Nông nghiệp hữu cơ tích hợp – Hướng đi bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, tài nguyên đất và nước suy giảm, đồng thời thị trường ngày càng đòi hỏi nông sản an toàn, có trách nhiệm với môi trường, nông nghiệp hữu cơ đang trở thành một xu thế tất yếu. Tuy nhiên, thực tiễn tại Việt Nam cho thấy nông nghiệp hữu cơ chỉ có thể phát triển bền vững khi được tiếp cận một cách tổng hợp và có hệ thống, thay vì các mô hình rời rạc, manh mún.

Xuất phát từ nhận thức đó, Viện Nghiên cứu Biến đổi Toàn cầu & Phát triển Bền vững đã và đang triển khai chuỗi hoạt động nghiên cứu, tư vấn và chuyển giao trong lĩnh vực nông nghiệp hữu cơ tích hợp, coi đây là một trong những hướng ưu tiên nhằm đóng góp thiết thực cho phát triển nông nghiệp bền vững tại Việt Nam.

Nông nghiệp hữu cơ: từ khái niệm đến hệ thống canh tác

Nông nghiệp hữu cơ không đơn thuần là việc loại bỏ phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp. Theo cách tiếp cận của Viện, đây là một hệ thống canh tác dựa trên nguyên lý sinh thái, trong đó trọng tâm là duy trì độ phì đất, cân bằng hệ sinh thái đồng ruộng, bảo vệ đa dạng sinh học và tối ưu hóa chu trình vật chất – năng lượng trong sản xuất nông nghiệp.

Cách tiếp cận này cho phép giảm phụ thuộc vào đầu vào bên ngoài, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc khí hậu, đồng thời tạo ra nông sản an toàn, có giá trị gia tăng cao và minh bạch về nguồn gốc.

Cách tiếp cận tích hợp: nền tảng cho tính bền vững

Các nghiên cứu và chuyên đề do Viện triển khai đều nhấn mạnh tính tích hợp đa chiều trong nông nghiệp hữu cơ. Thay vì tách rời từng yếu tố, mô hình hữu cơ được thiết kế dựa trên mối quan hệ chặt chẽ giữa đất – nước – sinh vật – con người.

Đất được coi là “hệ sinh thái sống”, cần được nuôi dưỡng thông qua vật chất hữu cơ, vi sinh vật có lợi và biện pháp canh tác hợp lý. Nước không chỉ là đầu vào sản xuất mà còn là yếu tố cần được quản lý chặt chẽ về chất lượng và hiệu quả sử dụng. Hệ sinh vật, từ vi sinh vật đất đến thiên địch và cây trồng, được quản lý theo hướng cân bằng sinh thái thay vì kiểm soát bằng biện pháp hóa học. Và cuối cùng, con người – đặc biệt là nông dân và hợp tác xã – giữ vai trò trung tâm trong vận hành và duy trì mô hình.

Gắn nông nghiệp hữu cơ với sinh kế và kinh tế nông thôn

Một điểm khác biệt trong cách tiếp cận của Viện là không tách rời nông nghiệp hữu cơ khỏi bài toán kinh tế và sinh kế. Thực tế cho thấy nhiều mô hình hữu cơ thất bại không phải do kỹ thuật, mà do thiếu liên kết thị trường và cơ chế đảm bảo thu nhập cho người sản xuất.

Vì vậy, các mô hình do Viện nghiên cứu và đề xuất đều hướng tới việc:

• Gắn sản xuất hữu cơ với chuỗi giá trị từ canh tác, chế biến đến tiêu thụ;
• Tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn;
• Nâng cao thu nhập và tạo sinh kế ổn định cho cộng đồng nông thôn, đặc biệt tại các khu vực dễ bị tổn thương bởi biến đổi khí hậu.

Vai trò của khoa học, chính sách và chuyển giao

Viện xác định rằng nông nghiệp hữu cơ không thể phát triển tự phát mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa khoa học, chính sách và thực tiễn. Thông qua các nghiên cứu ứng dụng, Viện tập trung nội địa hóa các quy trình hữu cơ phù hợp với điều kiện sinh thái và tập quán canh tác của từng vùng.

Song song với đó, Viện tham gia tư vấn chính sách, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa định hướng chiến lược và triển khai thực tế, đồng thời hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật cho địa phương, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp.

Định hướng của Viện trong thời gian tới

Trong thời gian tới, Viện Nghiên cứu Biến đổi Toàn cầu & Phát triển Bền vững tiếp tục định hướng phát triển nông nghiệp hữu cơ theo ba nguyên tắc xuyên suốt: thực chất – phù hợp – có khả năng nhân rộng. Nông nghiệp hữu cơ không chỉ là một nhãn mác, mà phải là một hệ thống vận hành hiệu quả về môi trường, kinh tế và xã hội.

Thông qua các hoạt động nghiên cứu, tư vấn và hợp tác đa bên, Viện mong muốn đồng hành cùng các địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng trong việc xây dựng những mô hình nông nghiệp hữu cơ bền vững, góp phần nâng cao giá trị nông sản Việt Nam và tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.